Patronen en hechting

Je partner leest je appje en reageert drie uur lang niet. Misschien haal je je schouders op en denk je dat het een drukke middag is. Of je gaat in je hoofd alle redenen af waarom hij of zij boos op je zou kunnen zijn. Of erger, bij wie je partner is. Hoe je op zo’n moment reageert, zegt veel over je hechtingsstijl: de manier waarop je als kind hebt geleerd om met nabijheid en afstand om te gaan.

Ik ben Anne de Jong, relatiepsycholoog, en ik werk al ruim dertig jaar met stellen. Hechting is een van de eerste dingen waar ik naar kijk als een stel bij me binnenkomt. Het verklaart waarom twee mensen die van elkaar houden, elkaar toch steeds kwijtraken. In dit artikel lees je wat een hechtingsstijl is, welke vier stijlen er zijn, hoe je ontdekt welke stijl jij hebt, wat er gebeurt als twee stijlen elkaar raken en of je je hechtingsstijl kunt veranderen.

Wat is een hechtingsstijl?

Een hechtingsstijl is de manier waarop je omgaat met nabijheid en afstand in een liefdesrelatie, gevormd door hoe er in je jeugd op je werd gereageerd als je troost of aandacht nodig had.

Een baby kan zichzelf niet geruststellen. Huilt het, dan hangt het van de ouders af of er iemand komt. Komt er meestal iemand, dan leert een kind dat het op anderen kan rekenen. Komt er soms wel en soms niet iemand, of wordt het afgewezen als het verdrietig is, dan past het kind zich aan. Het gaat harder huilen, of het leert dat het beter is om niets te laten merken.

Die aanpassing is nodig. Een kind doet wat nodig is om zo dicht mogelijk bij zijn ouders te blijven. Het lastige is dat je die strategie meeneemt naar je volwassen relaties, ook als je partner heel anders reageert dan je vader of moeder vroeger deed.

Hechting werkt als een reflex. Die speelt vooral op als het spannend wordt, bij ruzie of als je partner afstandelijk lijkt.

Voor stellen is dat belangrijk, omdat veel ruzies minder over het onderwerp gaan dan over hechting. Een ruzie over de vaatwasser kan in werkelijkheid gaan over de vraag of je partner er voor je is als het erop aankomt.

Bij volwassenen kijken onderzoekers naar twee dingen: hoe bang iemand is om verlaten te worden, en hoeveel moeite iemand heeft met nabijheid. Wie op allebei laag scoort, is veilig gehecht. Veel angst en weinig vermijding wijst op een angstige stijl, veel vermijding en weinig angst op een vermijdende stijl. Zijn ze allebei hoog, dan heet dat gedesorganiseerd of angstig vermijdend. Zo gezien is het een glijdende schaal, met de meeste mensen ergens tussenin.

Dat het patroon uit de kindertijd meegaat naar de liefde, bleek voor het eerst uit onderzoek waarin ruim de helft van de volwassenen zichzelf als veilig gehecht omschreef, ongeveer een kwart als vermijdend en ongeveer een op de vijf als angstig (Journal of Personality and Social Psychology, 1987). Die verdeling leek sterk op wat eerder bij jonge kinderen was gevonden.

De vier hechtingsstijlen: veilig, angstig, vermijdend en gedesorganiseerd

Er worden vier hechtingsstijlen onderscheiden: veilig, angstig, vermijdend en gedesorganiseerd, waarbij de laatste drie samen onveilige hechting heten.

De meeste mensen hebben geen zuivere stijl. Iemand kan bij zijn ouders veilig gehecht zijn en in de liefde angstig, of bij de ene partner meer vermijdend reageren dan bij de andere. Zie de stijlen daarom als een richting waarin je opschuift als het spannend wordt. Welke stijl iemand heeft, zegt ook weinig over hoeveel hij of zij van de partner houdt. Het zegt vooral iets over hoe die liefde onder spanning naar buiten komt.

Veilige hechtingsstijl

Wie veilig gehecht is, vindt nabijheid fijn en kan ook goed alleen zijn. Bij een ruzie raakt iemand met deze stijl ook van slag, en toch lukt het meestal om te zeggen wat er nodig is. Er is vertrouwen dat het weer goedkomt.

Ook veilig gehechte mensen zijn weleens jaloers of onzeker. Het verschil zit in het herstel: ze zoeken hun partner op als het moeilijk is, en komen daarna weer tot rust. Veilig gehecht zijn betekent dus vooral dat je na een botsing weer bij elkaar terugkomt, en dat kunnen stellen leren, ook als een van beiden onveilig begon.

Angstige hechtingsstijl

Bij een angstige hechtingsstijl ligt de angst om verlaten te worden dicht onder de oppervlakte. Iemand met deze stijl zoekt veel bevestiging, leest snel afwijzing in een kort antwoord of een stille avond, en gaat harder trekken als zijn of haar partner afstand neemt.

Vaak groeide iemand met deze stijl op bij een ouder die soms heel liefdevol was en soms afwezig of met zichzelf bezig. Het kind leerde dat de liefde er wel was, alleen niet altijd. Daarom bleef het opletten. Hoe angstige hechting in een relatie uitwerkt, lees je in Angstige hechting en angstig vermijdende hechting in een relatie.

Vermijdende hechtingsstijl

Wie vermijdend gehecht is, voelt zich het veiligst als hij of zij op zichzelf kan rekenen. Bij veel nabijheid ontstaat onrust, en de reflex is om afstand te nemen: aan het werk gaan of dichtklappen.

Meestal groeide iemand met deze stijl op in een gezin waar gevoelens weinig aandacht kregen. Een kind dat verdrietig was, kreeg te horen dat het zich niet zo moest aanstellen, of merkte dat huilen niets uitmaakte. Het leerde zichzelf te troosten.

Van buiten lijkt dat op rust. In mijn praktijk zie ik bij vermijdend gehechte partners vaak veel spanning onder die rust, alleen voelen ze die zelf niet goed. Meer over de kenmerken, en over hoe het is om met zo’n partner te leven, staat in Vermijdende hechtingsstijl in een relatie: kenmerken en wat het met jullie doet.

Gedesorganiseerde hechtingsstijl

Bij een gedesorganiseerde hechtingsstijl verlangt iemand naar nabijheid en is hij of zij er tegelijk bang voor, waardoor die persoon afwisselend toenadering zoekt en afstoot.

Deze stijl ontstaat vaak als de ouder die troost had moeten bieden, zelf een bron van angst was. Dat kan door geweld, of doordat de ouder worstelde met onverwerkt verlies of trauma. Een kind kan dan nergens heen. Onderzoek van de Universiteit Leiden liet zien dat ongeveer 15 procent van de baby’s in gewone gezinnen gedesorganiseerd gehecht is, en dat dit percentage in moeilijke omstandigheden twee tot drie keer zo hoog kan liggen (Universiteit Leiden, 1999).

Bij volwassenen heet deze stijl ook wel angstig vermijdend. In een relatie voelt dat als aantrekken en afstoten in één adem, en dat wordt verder uitgelegd in Angstige hechting en angstig vermijdende hechting in een relatie.

Speelt er jeugdtrauma mee, dan is het goed om daarnaast individuele hulp te zoeken, via de huisarts of een psychotherapeut. Relatiecoaching kan daar goed naast lopen. Is er sprake van geweld in jullie relatie, neem dan contact op met Veilig Thuis via 0800-2000.

Welke hechtingsstijl heb ik?

Welke stijl je hebt, ontdek je het best door te kijken hoe je reageert op momenten van spanning, vooral als je partner afstand neemt of heel dichtbij komt.

Online staan veel tests. Een hechtingsstijl test kan een eerste richting geven, maar wees er voorzichtig mee. Een test vraagt hoe je jezelf ziet, en bij hechting is dat lastig. Wie vermijdend gehecht is, vindt zichzelf vaak gewoon zelfstandig. Wie angstig gehecht is, denkt dat iedereen zo lang nadenkt over een appje.

Deze korte zelftest met vijf vragen zegt meestal meer dan een score:

• Wat doe je als je partner een tijd uit contact is?
• Wat voel je als je partner heel veel bij je wil zijn?
• Wat voel je als je partner even tijd voor zichzelf wil?
• Wat gebeurt er in je lijf als een ruzie onopgelost blijft?
• Wanneer voel je je het veiligst bij je partner?

Het helpt om die vragen samen te bespreken. Vaak ziet je partner beter dan jij hoe je reageert, en andersom. Doe dat op een rustig moment en zonder etiketten, want “jij bent gewoon vermijdend” werkt in een ruzie als munitie. Meer vragen om samen te stellen vind je in Relatietherapie thuis: oefeningen en vragen om samen aan je relatie te werken.

Let ook op het verschil tussen relaties. Misschien ben je in vriendschappen ontspannen en word je pas onrustig in de liefde, of reageerde je in een vorige relatie heel anders dan nu. Dat zegt iets over wat jullie bij elkaar oproepen, en dat is minstens zo belangrijk als het etiket dat je jezelf geeft.

Hoe hechtingsstijlen elkaar raken in een relatie

In een relatie werken twee hechtingsstijlen op elkaar in, en de reflex van de een zet vaak de reflex van zijn of haar partner in gang.

Twee veilig gehechte partners komen meestal vrij snel uit een ruzie. De lastigste combinatie is ook de bekendste: een angstig gehechte partner met een vermijdend gehechte partner. De een vraagt om contact, de partner voelt druk en neemt afstand, en die afstand maakt de eerste nog onrustiger. Zo houden ze elkaar in een cirkel.

Twee angstig gehechte partners geven elkaar veel warmte, en raken ook samen in paniek als er iets misgaat. De ruzies zijn dan heftig, met grote verzoeningen erna. Twee vermijdend gehechte partners hebben weinig ruzie. Hun risico is dat ze langzaam naast elkaar gaan leven, zonder dat een van beiden het opmerkt.

Een veilig gehechte partner kan veel verschil maken, omdat die minder snel meegaat in de reflex. Wie angstig is en een partner heeft die rustig blijft en na een ruzie terugkomt, leert langzaam dat afstand geen einde betekent. Dat gaat alleen niet vanzelf. Ook een veilige partner raakt uitgeput als hij of zij steeds moet geruststellen.

Soms wordt een stijl pas in een bepaalde relatie of levensfase wakker. Dat zie ik vaak na de geboorte van een kind of bij ziekte, als er minder tijd en rust is voor elkaar.

Dit voorbeeld is samengesteld uit meerdere stellen en niet herleidbaar naar één stel.

Noor zegt in het eerste gesprek dat ze zichzelf niet meer herkent. Ze was nooit jaloers, en nu kijkt ze ’s avonds op Daans telefoon als hij onder de douche staat. Sinds de geboorte van hun dochter werkt Daan veel. Als Noor erover begint, zegt hij dat hij het voor hen drieën doet.

In de gesprekken blijkt dat Daan met de komst van de baby is teruggevallen op wat hij thuis leerde: als het zwaar wordt, hard werken en niet klagen. Noor voelde zich altijd veilig bij hem, en nu voelt ze hem wegglijden. Dat raakt iets ouds. Toen ze negen was, vertrok haar vader, en daarna stond ze op zaterdagochtend bij het raam te wachten of hij kwam.

“Ik dacht dat ik daar allang overheen was,” zegt ze. Daan kijkt haar aan en zegt dat hij niet wist dat zijn overwerk zo voor haar voelde. Vanaf dat moment gaan hun gesprekken over wat ze allebei missen, en minder over zijn uren.

Zo’n ervaring laat zien dat hechting geen vast etiket is. Iemand die zich lang veilig voelde, kan onder stress terugvallen op een oude reflex, en weer veiliger worden als de relatie de steun geeft die nodig is.

Hoe zo’n cirkel van trekken en terugtrekken escaleert, en hoe jullie hem samen doorbreken, lees je in Bindingsangst en verlatingsangst: het patroon van achtervolgen en terugtrekken.

Kun je je hechtingsstijl veranderen?

Je hechtingsstijl kan veranderen, vooral door nieuwe ervaringen in een relatie waarin je merkt dat je partner er is als je hem of haar nodig hebt.

Een grote analyse van 127 studies liet zien dat hechting van kind tot jongvolwassene matig stabiel is, en dat er over een periode van meer dan vijftien jaar geen duidelijke samenhang meer te vinden was (Attachment & Human Development, 2013). Je jeugd bepaalt dus veel, en niet alles.

In de psychologie heet dat verdiende veiligheid: iemand die onveilig begon, wordt door goede ervaringen later alsnog veiliger. Een partner die blijft als je boos bent kan dat doen, of een vriendschap waarin je eerlijk mag zijn.

Hechting gaat over het verleden, en daar schrikken stellen soms van. Ze zijn bang dat ze jaren gaan graven in hun jeugd. Daarover zeg ik:

“Een coach gebruikt ook het verleden en de oude pijn, en helpt je daarmee verder. Je blijft niet hangen in het verleden.”

In mijn werk begint verandering bij bewustwording. Als jullie allebei begrijpen waar jullie reacties vandaan komen, zien jullie de reflex eerder aankomen. Daarna oefenen jullie met iets nieuws, zoals een behoefte uitspreken zonder verwijt, of blijven zitten als je eigenlijk wilt weglopen.

Wat niet verandert, leer je accepteren. Een vermijdend gehechte partner zal altijd wat meer tijd voor zichzelf nodig hebben, en een angstig gehechte partner blijft gevoelig voor stilte. Het verschil is dat jullie het van elkaar weten en het minder persoonlijk opvatten.

Ook in je eentje valt er veel te winnen, door je eigen reflex te leren herkennen en hardop te benoemen. Samen gaat het meestal sneller, omdat jullie dan allebei zien wat er gebeurt en elkaar kunnen opvangen. Hoe dat werkt als je partner niet mee wil, staat in Relatietherapie alleen of samen? Naar een relatiecoach als je partner niet mee wil.

Een traject bij mij bestaat meestal uit zes tot twaalf sessies, en hechting loopt daar als een rode draad doorheen. Het verloop van zo’n traject beschrijf ik in Hoe werkt relatiecoaching? Alles wat je wilt weten voor je begint. Veiliger hechten kun je leren, samen en in jullie eigen tempo.

Wat is een hechtingsstijl?

Een hechtingsstijl is de manier waarop je omgaat met nabijheid en afstand in een relatie. Die stijl ontstaat in je jeugd, door hoe je ouders reageerden als je troost nodig had. Er zijn vier stijlen: veilig, angstig, vermijdend en gedesorganiseerd. De stijl speelt vooral op bij spanning, zoals ruzie of afscheid.

Hoe weet ik welke hechtingsstijl ik heb?

Kijk naar hoe je reageert als je partner afstand neemt of heel dichtbij komt. Word je onrustig en ga je meer vragen, dan wijst dat op angstige hechting. Trek je je terug en voel je druk, dan wijst dat op vermijding. Bespreek het samen, want je partner ziet scherper hoe je reageert.

Is een hechtingsstijl test betrouwbaar?

Een hechtingsstijl test geeft een eerste richting, meer niet. Zo’n test meet hoe je jezelf ziet, en bij hechting zie je jezelf vaak minder scherp dan je denkt. Vermijdend gehechte mensen vinden zichzelf vooral zelfstandig, angstig gehechte mensen vinden hun onrust normaal. Een gesprek met je partner of een coach geeft een vollediger beeld.

Wat is een gedesorganiseerde hechtingsstijl?

Bij een gedesorganiseerde hechtingsstijl verlangt iemand naar nabijheid en is hij of zij er tegelijk bang voor. Daardoor wisselen toenadering en afstoten elkaar af. Deze stijl ontstaat vaak als een ouder zowel troost als angst bracht. Speelt jeugdtrauma mee, dan is individuele hulp naast relatiecoaching verstandig.

Kan een hechtingsstijl veranderen?

Een hechtingsstijl kan zeker veranderen. Onderzoek laat zien dat hechting over lange periodes minder stabiel is dan vaak gedacht. Nieuwe ervaringen in een relatie, waarin je partner er is als je hem of haar nodig hebt, maken je veiliger. In relatiecoaching leren jullie de reflex herkennen en samen iets nieuws oefenen.