Stellen vragen me weleens welke methode ik gebruik. Meestal hebben ze van een bepaalde methode gehoord, of ze willen weten welke opleiding ze zouden moeten doen. Ik ben Anne de Jong, relatiepsycholoog, en werk ruim vijfentwintig jaar met stellen. Daarnaast leid ik relatiecoaches op.
Het antwoord op de methodevraag lijkt belangrijker dan het is, al geeft het wel een goede indicatie van de insteek die iemand in zijn traject kiest. Uit het onderzoek naar de common factors, de werkzame elementen die alle vormen van begeleiding delen, komt steeds hetzelfde naar voren: de werkalliantie tussen begeleider en cliënt weegt zwaarder dan de methode.
De soorten relatietherapie die je in Nederland tegenkomt, zijn terug te brengen tot zeven methoden. Hieronder staat per methode wat die doet, waar die vandaan komt en waarin die van de andere zes verschilt. Aan het eind staat welke methode in welke opleiding zit, want dat is voor wie dit vak wil leren de vraag waar het op uitdraait.
Waarom er zoveel methoden zijn
Werken met twee mensen tegelijk is een apart vak. Freud raadde psychotherapeuten in 1919 al aan om er niet aan te beginnen, want veel te complex, en daar zat wat in. Je hebt met twee levensverhalen te maken, twee families waarin dingen op een bepaalde manier gingen, en een gezamenlijke geschiedenis die vaak tien of twintig jaar terugloopt.
Elke methode heeft daar een eigen ingang voor gekozen. De een begint bij de emotie eronder, de ander bij het gedrag erboven, een derde bij de generaties ervoor. Sommige coaches, therapeuten en psychologen zijn heel methodiekvast, terwijl anderen een combinatie kiezen.
De tabel hieronder zet de zeven methoden naast elkaar op de punten die bij het kiezen het zwaarst wegen.
| Methode |
Begint bij |
Van wie |
Hoe een sessie eruitziet |
Opleidingsroute |
| Systemisch werk |
Het patroon en de context |
Brede stroming, contextueel werk van Nagy |
Vragen naar het gezin van herkomst, soms met anderen erbij |
NVRG, master vereist |
| EFT |
De emotie onder het conflict |
Sue Johnson |
De dans in kaart brengen, daarna de angst eronder |
ICEEFT, externship plus supervisie |
| IBCT |
Het gedrag en wat niet verandert |
Christensen en Jacobson |
Uitgebreide beginfase, daarna oefenen met acceptatie en verandering |
Opleidingen in binnen- en buitenland |
| Gottman-methode |
Meetbare patronen |
John Gottman |
Vragenlijst vooraf, daarna concrete oefeningen |
Gottman Institute, drie levels |
| Imago |
Het onbewuste beeld uit je jeugd |
Hendrix en LaKelly Hunt |
De Imago-dialoog met gescheiden rollen |
Imago-opleiding met certificering |
| ACT |
De omgang met onprettige gevoelens |
Steven Hayes |
Werken met waarden en bereidheid |
Zelden als losse relatieopleiding |
| Relatiecoachmethode® |
Herkomst, oude pijn en waarden, met het regiemodel als kapstok |
Anne de Jong |
Patroon en verleden erbij, daarna oefenen met allebei in de kamer |
Opleiding tot relatiecoach, zes maanden |
Systemisch werk: kijken naar het patroon in plaats van naar de persoon
Systeemtherapie is in Nederland de officiële noemer waaronder relatie- en gezinstherapie valt, met de NVRG als beroepsvereniging en kwaliteitsregister. Het uitgangspunt is dat een klacht nooit op zichzelf staat. Wat er tussen twee mensen misgaat, krijgt betekenis in de context eromheen: het gezin van herkomst, het werk, de tijd waarin iemand is opgegroeid.
Systemisch werk kent geen vast protocol. Het is een manier van kijken. De vraag is hoe een conflict is ontstaan en wat het in stand houdt. Een systeemtherapeut kijkt naar interactiepatronen: wie reageert waarop, welke rollen liggen vast, en wie houdt de boel bij elkaar.
Binnen die stroming zit de contextuele therapie van Ivan Boszormenyi-Nagy, die een generatie verder terugkijkt. Loyaliteit, rechtvaardigheid en wat mensen over generaties aan elkaar verschuldigd zijn staan daar centraal. Van hem komt het begrip meerzijdige partijdigheid: je staat als begeleider naast beide partijen tegelijk. Dat is de wortel van wat ik meervoudig partijdig noem.
In een sessie merk je dit doordat er wordt gevraagd hoe het bij jullie thuis ging, en soms schuiven er andere betrokkenen aan. Het kan ook zijn dat er met opstellingen wordt gewerkt. De route naar dit vak loopt via de NVRG, wat een van de vier routes is die beschreven staan bij opleiding relatietherapie.
EFT: de emotie onder de ruzie
Emotionally Focused Therapy is ontwikkeld door Sue Johnson en is gebouwd op hechtingstheorie. Het idee: onder bijna elke ruzie zit een hechtingsvraag. Ben je er voor me. Doe ik ertoe. Kan ik op je bouwen als het spannend wordt.
EFT werkt in drie fasen. Eerst wordt het patroon in kaart gebracht, de bekende dans waarin de een achtervolgt en de ander zich terugtrekt. Dan worden de emoties eronder zichtbaar gemaakt, meestal angst of verdriet in plaats van de boosheid die bovenop ligt. Tot slot leren partners elkaar op die kwetsbaardere laag te bereiken.
EFT is een van de best onderzochte methoden voor stellen en wordt zowel binnen als buiten de ggz gebruikt. De opleiding loopt via ICEEFT-erkende trainers: een externship gevolgd door supervisietrajecten, wat in de praktijk een meerjarige route is.
Wat EFT sterk maakt is dat het de boosheid behandelt als een buitenkant. Wie leert kijken onder een verwijt, vindt daar bijna altijd angst of oud verdriet. Dat is een van de eerste dingen die ik cursisten leer, ongeacht met welke methode ze verder werken.
IBCT: acceptatie naast verandering
Integrative Behavioral Couple Therapy komt van Andrew Christensen en Neil Jacobson. Zij liepen tegen iets aan dat elke relatiecoach herkent: een deel van wat partners aan elkaar storend vinden, verandert nooit. Hij blijft chaotisch, zij blijft een planner. Twintig jaar therapie maakt dat niet anders.
IBCT zet daarom acceptatie naast gedragsverandering. Een deel van het werk is leren leven met wat niet verandert, zonder er elke week opnieuw over te vallen. Het andere deel is gewoon concreet oefenen met ander gedrag. Er wordt gewerkt met een uitgebreide beginfase waarin het thema, het patroon en de gevoeligheden van beide partners in kaart komen.
Wat ik uit IBCT het meest bruikbaar vind is de gedachte dat acceptatie geen opgeven is. Diep accepteren wat je aan de ander niet kunt veranderen is een vaardigheid, en een zware.
De Gottman-methode: meten wat werkt
John Gottman heeft decennialang stellen geobserveerd in zijn onderzoekslab en daar patronen uit gehaald die voorspellen hoe het een relatie vergaat. Bekend zijn de vier ruiters: kritiek, verdediging, minachting en muren optrekken. Minachting is daarvan de schadelijkste.
De methode is praktisch en gestructureerd. Er wordt begonnen met een uitgebreide vragenlijst, daarna wordt gewerkt aan vriendschap, aan het hanteren van conflicten en aan gedeelde betekenis. Veel van de interventies zijn concrete oefeningen die stellen thuis voortzetten.
Wat ik uit dit werk het vaakst gebruik, is de observatie dat het niet de hoeveelheid conflict is die een relatie sloopt. Stellen die veel ruziën kunnen het uitstekend doen, zolang er genoeg goeds tegenover staat en er geen minachting in sluipt.
Gottman spreekt mensen aan die houvast willen. Het risico is dat een traject een cursus wordt: het stel leert de techniek, voert hem netjes uit en voelt er ondertussen niets bij.
Imago: de partner die je oude pijn aanraakt
Imago-relatietherapie is ontwikkeld door Harville Hendrix en Helen LaKelly Hunt en werd bekend door hun boek Getting the Love You Want. Imago is Latijn voor beeld en verwijst naar het onbewuste beeld van liefde dat je in je jeugd hebt gevormd.
Volgens deze methode kies je je partner niet toevallig. Je valt op iemand die je oude gevoeligheden raakt, en juist daarom biedt de relatie een kans om die pijn te helen. Conflict is hier het moment waarop iets onafgemaakts naar boven komt.
Het hart van de methode is de Imago-dialoog, een strak gestructureerd gesprek met een verteller en een luisteraar in gescheiden rollen. De luisteraar spiegelt wat hij hoort, erkent dat het logisch is vanuit de ander, en verplaatst zich tot slot in het gevoel. Wie dat voor het eerst doet, vindt het houterig. Wie het volhoudt, merkt dat het de snelheid uit een gesprek haalt waardoor er iets anders kan gebeuren dan de gebruikelijke ruzie.
ACT: stoppen met vechten tegen wat er is
Acceptance and Commitment Therapy komt van Steven Hayes en is geen relatiemethode in eigenlijke zin, al wordt die er wel bij gebruikt. De kern is dat mensen veel energie steken in het wegduwen van onprettige gevoelens, en dat dat wegduwen vaak meer schade aanricht dan het gevoel zelf.
Voor stellen is de waardenkant het bruikbaarst. Waar sta je voor als partner, wat voor mens wil je zijn in deze relatie, en doe je op dit moment iets wat daarbij hoort. Die vraag verlegt de aandacht van wie er gelijk heeft naar hoe je wilt leven.
ACT wordt zelden als enige methode voor relatiewerk ingezet. Coaches combineren het met een bredere aanpak.
De Relatiecoachmethode: liefde als vaardigheid
De Relatiecoachmethode® gaat ervan uit dat liefde voor een groot deel een vaardigheid is die je kunt leren, en geen gevoel dat je overkomt en op een dag weer weggaat. Het is de laatste van de zeven en de methode die ik zelf ontwikkelde. Stellen die vastlopen missen zelden liefde; ze missen vaardigheden, en meestal heeft niemand ze die ooit geleerd.
In een traject komen vijf dingen aan bod: waar de reflexen van allebei vandaan komen, de oude pijn die daaronder zit, wat ieder van beiden werkelijk belangrijk vindt, de interactie die ze samen maken, en als sluitstuk het aanleren van nieuw gedrag. Het regiemodel is de kapstok waaraan die vijf hangen, met aan de onderkant de controlemechanismen waarmee iemand pijn buiten de deur houdt en aan de bovenkant de vier liefdesvaardigheden.
Twee dingen kenmerken de methode verder. Het verleden gaat mee, omdat de controlemechanismen die iemand nu inzet ergens zijn geleerd, meestal thuis. En er wordt liefdevol geconfronteerd: benoemen wat er gebeurt op het moment dat het gebeurt, zonder partij te kiezen.
Het model, de vier liefdesvaardigheden en de manier waarop onderkant en bovenkant samenhangen staan uitgewerkt in het artikel over het regiemodel.
Welke methode zit in welke opleiding?
Methoden komen in opleidingen op twee manieren terug: als losse certificeringstraining en als onderdeel van een bredere opleiding. Hier zit voor wie dit vak wil leren de belangrijkste keuze, en die wordt zelden expliciet gemaakt.
Een methodiektraining leert je één werkwijze. EFT, IBCT en Imago hebben alle drie een eigen opleidingsroute met een eigen certificering, en die trajecten lopen van enkele dagen tot meerdere jaren. Wat er wordt getoetst is de beheersing van de methodiek.
Een coachopleiding leert je daarnaast het coachen zelf: de intake, de regie houden als een gesprek escaleert, meervoudig partijdig blijven, en omgaan met je eigen reactie op de partner die schreeuwt. Daar wordt op geobserveerd en beoordeeld. Wat daar allemaal in zit, staat in wat je leert in een opleiding tot relatiecoach.
Systeemtherapie via de NVRG is de zwaarste route en de enige die je nodig hebt binnen de ggz. Die vraagt een afgeronde master en loopt in de praktijk vier jaar of langer.
Voor wie al stellen coacht is een methodiektraining een logische aanvulling. Voor wie begint ligt de volgorde omgekeerd: eerst leren coachen met twee mensen in de kamer, daarna verdiepen in een methodiek.
Welke methode werkt het beste?
Die vraag krijg ik vaak en het eerlijke antwoord is dat de methode minder uitmaakt dan de persoon die hem uitvoert. De werkalliantie is in het common-factors-onderzoek de sterkste voorspeller van resultaat: voelen beide partners zich gezien, ook degene die op dat moment onaardig doet.
Een voorbeeld dat ik heb samengesteld uit meerdere situaties en dat niet herleidbaar is tot één stel. Een paar komt bij me na acht sessies elders. Ze kunnen de techniek dromen, ze spiegelen netjes, ze kennen hun ruiters. Wat ontbreekt is dat ze het ooit hebben gebruikt op het moment dat het echt spannend werd. Thuis, om half elf ’s avonds, bij het onderwerp waar ze allebei bang voor zijn.
Daarom vraag ik zelf bij het kiezen van een methode liever: wat doe ik als het escaleert, en heb ik dat geoefend terwijl iemand meekeek.
Voor stellen die een begeleider zoeken, is dit de bruikbaarste maatstaf. Zoek niet op de naam van een methode. Kijk of je je bij deze persoon allebei op je gemak voelt. Voelt een van beiden zich na de eerste sessie in de hoek gezet, zeg dat dan hardop. Een goede begeleider is daar blij mee, want dat is de informatie waarmee hij kan werken.
Dit vak leren
In mijn opleiding tot relatiecoach leer je werken met stellen: de theorie, het herkennen van patronen, het werken met oud zeer en het aanleren van de vier liefdesvaardigheden. Dertien opleidingsdagen in zes maanden, maximaal twaalf deelnemers, minimaal vijftig coachuren met echte stellen en supervisie op je eigen sessies. Erkend door de NOBCO, EMCC-EQA-geaccrediteerd op Practitioner-niveau.
→ Bekijk de opleiding tot relatiecoach
